نصرت‌الله تاجیک، دیپلمات بازنشسته و سفیر پیشین ایران در اردن، با اشاره به برگزاری نشست چهارجانبه ایران، پاکستان، ترکیه و عربستان در تهران گفت: منطقه در شرایطی بحرانی، حساس و ناپایدار قرار دارد و تصویر روشنی از آینده وجود ندارد. وضعیتی که نگرانی درباره تحولات پیش‌رو را نه‌تنها در ایران، بلکه در کشورهای منطقه و حتی غرب افزایش داده است.
وی اظهار کرد: باید همه تحولاتی را که در حال وقوع است، در یک بسته یا پکیج قرار دهیم. واقعیت این است که منطقه در شرایطی بسیار بحرانی، حساس، لرزان و ناپایدار قرار دارد و هیچ تصویر روشنی از آینده وجود ندارد. مردم در مواجهه با رسانه‌ها این سؤال را مطرح می‌کنند که چه اتفاقی خواهد افتاد و آینده به کدام سمت می‌رود. این نگرانی مختص ایران نیست و در کشورهای منطقه و حتی غرب نیز وجود دارد.
تاجیک افزود: وضعیت شکل‌گرفته میان ایران از یک طرف و آمریکا و اسرائیل از طرف دیگر، با توجه به اهداف دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو درباره ایران، ایستادگی ایران بر مواضع خود و تحولات حوزه انرژی، آثار گسترده‌ای بر زندگی مردم گذاشته است. اکنون در اروپا، از جمله فرانسه و کشورهای دیگر، نیز شاهد پیامدهای این وضعیت هستیم. اگرچه این پیامدها در کشورهای مختلف شکل‌های متفاوتی دارد، اما ریشه مشترک آن‌ها، به‌ویژه از نظر معیشتی و اقتصادی، قابل مشاهده است.
وی با اشاره به تأثیر تحولات تنگه هرمز بر انتقال انرژی و قیمت نفت و فرآورده‌های نفتی گفت: این تحولات علاوه بر پیامدهای اقتصادی، از نظر سیاسی و امنیتی نیز مردم جهان را تحت تأثیر قرار داده است. البته موضوع فقط تنگه هرمز نیست و باب‌المندب را نیز باید در نظر گرفت. بنابراین، لازم است جغرافیای گسترده درگیری را مدنظر داشته باشیم؛ چراکه به‌ندرت پیش آمده است منطقه با چنین وضعیت گسترده‌ای از نظر سطح و حجم درگیری مواجه باشد.
ابتکار پاکستان و پذیرش میزبانی از سوی ایران
سفیر پیشین ایران در اردن درباره نشست چهارجانبه تهران تصریح کرد: به عقیده من، ابتکار اجرایی این نشست که روز دوشنبه چهارم آبان در تهران برگزار شد، از سوی پاکستان مطرح شد و حرکت خوبی بود. با این حال، اگر بخواهیم این ابتکار را صرفاً در چارچوب روابط پاکستان، ترکیه و عربستان و پیمان سه‌جانبه آن‌ها بررسی کنیم، باید توجه داشته باشیم که پاکستان علاقه‌مند بود و همچنان هست که از وضعیت پارادوکسیکال خود خارج شود.
تاجیک توضیح داد: پاکستان از یک طرف به دلیل کمک‌های مالی عربستان، تعهداتی در قبال این کشور دارد و از طرف دیگر، روابط نظامی و امنیتی دو کشور سابقه‌ای طولانی دارد. نیروهای نظامی پاکستان نیز در عربستان حضور داشته‌اند و در ساختار همکاری‌های نظامی دو کشور نقش ایفا کرده‌اند.
وی ادامه داد: در عین حال، نه پاکستان و نه ترکیه، دست‌کم از منظر اسلامی و مذهبی و در کنار ملاحظات سیاسی، علاقه‌ای به رویارویی با انصارالله ندارند. در مقاطعی تلاش شد این‌گونه مطرح شود که پاکستان و ترکیه قصد اعزام نیرو دارند، اما آن‌ها بر موضوع دفاعی تأکید کردند، نه مشارکت در یک پیمان تهاجمی.
این دیپلمات بازنشسته با اشاره به ظرفیت دیپلماتیک پاکستان گفت: پاکستانی‌ها در حوزه دیپلماسی و تشریفات، دیپلمات‌های توانمندی هستند. از سوی دیگر، روابط پاکستان با آمریکا نیز مناسب است و عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، ارتباط نزدیکی با دونالد ترامپ و هیئت حاکمه آمریکا دارد. بنابراین، پاکستان ظرفیت لازم برای انجام چنین فعالیت دیپلماتیکی را در اختیار دارد.
تاجیک افزود: در سفر قبلی مقام پاکستانی به تهران در هفته گذشته، این پیشنهاد مطرح شد. اما به عقیده من، هوشمندی ایران در این بود که در چنین شرایطی برگزاری اجلاس را پذیرفت و میزبان سه کشور دیگر شد.
وی با اشاره به بحث‌های پیشین درباره احتمال پیوستن ایران به پیمان سه‌جانبه پاکستان، ترکیه و عربستان گفت: این پیمان ظرفیت چندانی برای پیوستن ایران نداشت؛ زیرا جهت‌گیری آن تا حد زیادی ضد یمنی بود. با این حال، ایران از هر اقدامی که زمینه گفت‌وگو و نشستن کشورهای منطقه در کنار یکدیگر را فراهم کند، استقبال می‌کند.
تاجیک ادامه داد: ایران پیش از این نیز در قالب طرح‌ها و پیشنهادهای مختلفی که به کشورهای حاشیه خلیج فارس ارائه کرده، بر ضرورت گفت‌وگو تأکید داشته است. هسته اصلی این پیشنهادها آن بوده که کشورهای منطقه در کنار یکدیگر بنشینند و دغدغه‌های مشترک خود را مطرح کنند.
تأکید ایران بر مدیریت اختلافات و امنیت درون‌زا
وی با بیان اینکه اختلافات در منطقه امری طبیعی است، اظهار کرد: ما در منطقه‌ای بسیار حساس و ناپایدار قرار داریم که در آن مداخلات مختلف و اهداف و مطامع گوناگون داخلی و خارجی وجود دارد. در چنین فضایی، وجود اختلاف میان کشورها طبیعی است، اما مسئله مهم مدیریت اختلافات است.
تاجیک افزود: به عقیده من، ایران با برگزاری این اجلاس و پذیرش پیشنهاد مطرح‌شده، بر ضرورت مدیریت اختلافات تأکید کرد. رویکردی که می‌تواند به شکل‌گیری امنیت درون‌زا، ثبات منطقه‌ای و جلوگیری از چالش‌های بیشتر از طریق همکاری‌های درون‌منطقه‌ای منجر شود.
وی این رویکرد را دارای ارزش افزوده دانست و گفت: چنین روندی می‌تواند به کشورهای منطقه کمک کند تا خود را از فضای متأثر از اهداف و اغراض متفاوت قدرت‌های مختلف خارج کنند.
این دیپلمات بازنشسته، تأکید بر سیاست همسایگی و اولویت دادن به حل مشکلات منطقه‌ای را از دیگر ابعاد این نشست دانست و اظهار کرد: اگرچه در بیانیه پایانی مختصر اجلاس به مسائل مختلفی اشاره شد که ریشه بسیاری از آن‌ها به اشغال سرزمین‌های فلسطینی از سوی اسرائیل بازمی‌گردد، اما محور اصلی بحث این بود که چگونه می‌توان منطقه را به سمت صلح، ثبات و آرامش هدایت کرد.
تاجیک تصریح کرد: ادامه وضعیت کنونی می‌تواند پیامدهای مخربی برای بسیاری از کشورهای جهان داشته باشد. بنابراین، حفظ صلح و امنیت منطقه‌ای، به‌ویژه در ارتباط با همسایگان، از اهداف مهم برگزاری این اجلاس محسوب می‌شود.
احتمال برگزاری نشست بعدی در سطح وزیران خارجه
سفیر پیشین ایران در اردن با اشاره به سطح برگزاری نشست چهارجانبه تهران گفت: به نظر می‌رسد این اجلاس نخستین نشست در این چارچوب بوده که بیشتر در سطح امنیتی، اطلاعاتی و نظامی برگزار شده است. احتمال دارد در گام بعدی، نشست دیگری به‌ویژه در سطح وزیران امور خارجه برگزار شود.
وی با تأکید بر ضرورت وجود اراده سیاسی برای اجرای توافقات افزود: همه این توافقات به اراده سیاسی نیاز دارند. اگر اراده سیاسی وجود نداشته باشد، ممکن است نتایج نشست صرفاً در سطح گفت‌وگوها، دیدارها، اسناد و اظهارات باقی بماند. برای دستیابی به نتایج ملموس، باید توافقات را به اراده سیاسی کشورها پیوند زد.
تاجیک ادامه داد: گام بعدی می‌تواند پیوند دادن این همکاری‌ها با پروژه‌های اقتصادی مشترک و حتی کلان‌پروژه‌های اقتصادی باشد. البته در شرایط کنونی، به‌ویژه پس از جنگ، از چنین فضایی فاصله گرفته‌ایم. در حالی که شاید یکی دو سال گذشته، زمینه برای اجرای طرح‌های مشترک و شکل‌گیری همکاری‌های اقتصادی بیشتر فراهم بود.
وی گفت: اجرای طرح‌های مشترک اقتصادی می‌تواند به نهادینه شدن امنیت و پیوند خوردن امنیت کشورهای منطقه به یکدیگر کمک کند. به عقیده من، پیوند منافع اقتصادی کشورها می‌تواند این روند را بسیار سریع‌تر پیش ببرد.
جهت‌گیری نشست تهران علیه هیچ کشور ثالثی نبود
این دیپلمات بازنشسته با اشاره به دیگر ابعاد نشست چهارجانبه تهران گفت: نکته دیگری که از این اجلاس استنباط می‌شود، این است که جهت‌گیری آن علیه هیچ کشور یا طرف ثالثی نبود، بلکه بیشتر دغدغه‌ها و موضوعاتی مطرح شد که هر کشور آن‌ها را تعیین‌کننده می‌داند.
وی افزود: در خبرهای پراکنده‌ای که درباره این نشست منتشر شد، موضوعات مختلفی مطرح شده بود که بخش مهمی از آن‌ها به مسائل عربستان و یمن مربوط می‌شد. پاکستان نیز با توجه به عضویت در پیمان سه‌جانبه، از این منظر انگیزه داشت تا با ابتکار عمل دیپلماتیک، از وضعیت پارادوکسیکال خود خارج شود.
تاجیک با اشاره به بیانیه وزارت امور خارجه عربستان درباره این اجلاس اظهار کرد: این بیانیه نیز نکات راهگشایی دارد و بر گفت‌وگو و حل مشکلات از طریق راهکارهای سیاسی تأکید می‌کند. این همان رویکردی است که ایران همواره بر آن تأکید داشته است.
وی تصریح کرد: جنگ عربستان و یمن راه‌حل نظامی ندارد و بهتر است طرف‌ها سازوکاری سیاسی برای حل این مسئله ایجاد کنند. سایر مسائل منطقه نیز وضعیت مشابهی دارند.
جنگ ایران و آمریکا راه‌حل نظامی ندارد
سفیر پیشین ایران در اردن با تأکید بر اینکه جنگ ایران و آمریکا نیز راه‌حل نظامی ندارد، گفت: حتی اگر ترامپ بار دیگر تأسیسات هسته‌ای ایران را که یک بار هدف حمله قرار گرفته‌اند، بمباران کند، از این اقدام دستاوردی حاصل نخواهد شد. این تصور که ایران در نتیجه چنین حملاتی تسلیم خواهد شد، بسیار بعید و دور از واقعیت است.
وی افزود: ایران چه در شرایط مذاکره و چه در شرایط جنگ، بر حقوق مردم خود تأکید دارد. بنابراین، بهتر است این وضعیت با هزینه‌های کمتری پشت سر گذاشته شود و منطقه نیز از آشوبی که آثار جهانی دارد، عبور کند.
تاجیک با بیان اینکه امنیت پایدار و درون‌زا از اهداف نشست چهارجانبه تهران بوده است، اظهار کرد: تحقق این هدف بدون مشارکت همه کشورهای منطقه امکان‌پذیر نیست. کشورها اهداف متفاوتی دارند و هیچ دو کشوری در همه اهداف داخلی، منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای خود کاملاً هم‌نظر نیستند، اما مسئله مهم این است که دغدغه‌ها بررسی شوند و راهکارهایی برای تأمین اهداف کشورها با کمترین هزینه ممکن پیدا شود.
وی ادامه داد: این هدف تنها از طریق رویکردی مسئولانه و پذیرش مسئولیت از سوی هر کشور برای بازگرداندن صلح و ثبات به منطقه امکان‌پذیر است. باید کشورها در کنار یکدیگر قرار بگیرند، دغدغه‌های خود را مطرح کنند و برای خروج از وضعیت کنونی راهکارهایی بیابند.
این دیپلمات بازنشسته در پایان ابراز امیدواری کرد که در نشست‌های بعدی، این روند جان تازه‌ای بگیرد و جریان جدیدی در گفت‌وگوهای درون‌منطقه‌ای شکل بگیرد.
تاجیک در جمع‌بندی دیدگاه خود درباره نشست چهارجانبه تهران تأکید کرد: ایران با برگزاری این اجلاس نشان داد که نقش سیاسی و ژئوپلیتیکی این کشور در معادلات منطقه‌ای قابل چشم‌پوشی نیست.
